วันลอยกระทง 2569 เปิดประวัติและความเชื่อ

วันลอยกระทง นับเป็นประเพณีโบราณที่มักปฏิบัติกันในคืนวันเพ็ญ เดือน 12 หรือวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 อันเป็นช่วงที่พระจันทร์เต็มดวงและปริมาณน้ำหลากเต็มตลิ่ง โดยผู้คนจะนำดอกไม้ ธูป เทียน หรือสิ่งของต่าง ๆ ใส่ลงในภาชนะประดิษฐ์ที่ไม่จมน้ำ เช่น กระทง เรือ แพ หรือรูปดอกบัว แล้วนำไปลอยตามลำน้ำด้วยวัตถุประสงค์และความเชื่อเฉพาะตน สำหรับข้อมูลในปีนี้ระบุว่า วันลอยกระทง ตรงกับวันที่ 24 พฤศจิกายน 2569

ประเพณีดังกล่าวมิได้มีเพียงในประเทศไทยเท่านั้น แต่ยังปรากฏในกลุ่มประเทศเพื่อนบ้าน เช่น จีน อินเดีย กัมพูชา ลาว และเมียนมา ซึ่งอาจมีความแตกต่างกันในรายละเอียดพิธีกรรมตามบริบทท้องถิ่น สำหรับในประเทศไทย กลุ่มประชาสัมพันธ์ สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงวัฒนธรรม ได้รวบรวมวัตถุประสงค์และความเชื่อที่หลากหลายของการลอยกระทงเอาไว้

วัตถุประสงค์และความเชื่อในการลอยกระทง

การลอยกระทงไม่มีหลักฐานปรากฏแน่ชัดว่าเริ่มปฏิบัติมาตั้งแต่สมัยใด ทว่าแต่ละท้องถิ่นมีความเชื่อที่ต่างกันไป ในทางพระพุทธศาสนาจัดขึ้นเพื่อบูชาพระเกศแก้วจุฬามณีบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ บูชารอยพระพุทธบาท ณ หาดทรายริมฝั่งแม่น้ำนัมมทา (แม่น้ำเนรพุททาในประเทศอินเดีย) หรือเพื่อต้อนรับพระพุทธเจ้าในคราวเสด็จกลับจากเทวโลกหลังทรงไปโปรดพระพุทธมารดา

นอกจากนี้ ยังมีคติการลอยกระทงเพื่อบูชาพระอุปคุตเถระที่บำเพ็ญบริกรรมคาถาในท้องทะเลลึก การบูชาเทพเจ้า การแสดงความขอบคุณและขอขมาต่อพระแม่คงคาที่ได้เอื้ออำนวยประโยชน์ในชีวิตประจำวัน รวมทั้งการลอยกระทงเพื่อระลึกถึงบรรพบุรุษ สะเดาะเคราะห์ ลอยทุกข์โศกโรคภัย และการตั้งจิตอธิษฐานขอพรตามปรารถนา

ด้านพระยาอนุมานราชธน ได้สันนิษฐานว่า การลอยกระทงอาจมีรากฐานมาจากสังคมเกษตรกรรมที่ต้องพึ่งพาน้ำ เมื่อพืชผลเจริญเติบโตและเป็นช่วงน้ำมาก จึงทำกระทงลอยไปตามกระแสน้ำเพื่อขอบคุณสายน้ำหรือเทพเจ้า เมื่อเสร็จสิ้นภารกิจเพาะปลูกจึงจัดงานรื่นเริงสมโภชผลผลิต ต่อมาเมื่อสังคมเจริญขึ้น ความกังวลเรื่องการเพาะปลูกลดลง พิธีกรรมจึงถูกปรับให้สอดคล้องกับหลักศาสนาที่นับถือ

ทำไมกระทงส่วนใหญ่จึงเป็นรูปดอกบัว?

ตามบันทึกในหนังสือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ หรือตำนานนางนพมาศ พระสนมเอกของพระมหาธรรมราชาลิไทย (พระร่วงแห่งกรุงสุโขทัย) ระบุว่า ในคืนวันเพ็ญเดือนสิบสองมีการเสด็จประพาสลำน้ำตามพระราชพิธี นางนพมาศจึงได้คิดประดิษฐ์กระทงเป็นรูปดอกบัวกมุท เนื่องจากเป็นดอกบัวพิเศษที่บานในเวลากลางคืนเพียงปีละครั้ง เพื่อนำไปถวายเป็นพุทธบูชารอยพระพุทธบาท เมื่อพระร่วงเจ้าทอดพระเนตรและทรงทราบความหมาย จึงมีพระราชดำรัสให้กษัตริย์ในสยามประเทศปฏิบัติตามประเพณีลอยโคมรูปดอกบัวสืบต่อกันมา

เปิด 4 ตำนานและความเชื่อโบราณเกี่ยวกับวันลอยกระทง

1. ตำนานทางพระพุทธศาสนา: เล่าถึงนางสุชาดาถวายข้าวมธุปายาสแด่พระพุทธองค์ก่อนการตรัสรู้ เมื่อเสวยเสร็จทรงอธิษฐานลอยถาดทองทวนกระแสน้ำไปจนถึงบาดาล พญานาคผู้รักษาบาดาลจึงทราบว่าพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว ต่อมาพญานาคได้ทูลขอให้พระองค์ประทับรอยพระบาทไว้ริมฝั่งแม่น้ำนัมมทา พุทธศาสนิกชนจึงนำเครื่องสักการะใส่กระทงลอยน้ำเพื่อบูชารอยพระบาท รวมถึงการจุดประทีปโคมลอยเพื่อบูชาพระเกศแก้วจุฬามณีบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

2. พิธีทางศาสนาพราหมณ์: เดิมเป็นพิธีตามประทีป หรือ "ทีปาวลี" เพื่อบูชาเทพเจ้าทั้งสาม คือ พระอิศวร พระนารายณ์ และพระพรหม ตามกำหนดทางโหราศาสตร์ เมื่อบูชาครบกำหนดจึงนำโคมไฟไปลอยน้ำ ต่อมาชาวพุทธได้นำมาปรับเข้ากับคติการบูชารอยพระพุทธบาท

3. ตำนานพม่าและพระอุปคุต: ในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช ทรงตั้งใจสร้างเจดีย์ 84,000 องค์ แต่ถูกพระยามารขัดขวาง พระอุปคุตเถระซึ่งประทับ ณ สะดือทะเล จึงขอความช่วยเหลือจากพญานาคปราบพระยามารจนสำเร็จ ประชาชนจึงจัดพิธีลอยกระทงเพื่อบูชาคุณของพญานาคหรือพระอุปคุต

4. ความเชื่อล้านนา: เกิดจากเหตุการณ์โรคอหิวาตกโรคระบาดในอาณาจักรหริภุญชัย ทำให้ผู้คนต้องอพยพไปอาศัย ณ เมืองสะเทิมและหงสาวดีนานถึง 6 ปี เมื่อเหตุการณ์สงบลงและเดินทางกลับ จึงมีการทำกระทงใส่เครื่องสักการะลอยไปตามน้ำ เพื่อส่งความคิดถึงและระลึกถึงญาติมิตรที่ยังคงอาศัยอยู่ทางตอนใต้