หลวงพ่อธัมมชโย มีนามเดิมว่า ไชยบูลย์ สุทธิผล ถือกำเนิด ณ บ้านริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ตำบลบ้านแป้ง อำเภอพรหมบุรี จังหวัดสิงห์บุรี เป็นบุตรของนายจรรยงค์ สุทธิผล นายช่างใหญ่ กรมโรงงานอุตสาหกรรม และคุณแม่จุรี สุทธิผล โดยชีวิตในวัยเด็กเติบโตท่ามกลางการดูแลของครอบครัวและญาติพี่น้อง เนื่องจากบิดาต้องเดินทางไปราชการต่างจังหวัดอยู่เสมอ

ด้านการศึกษา นายจรรยงค์ให้ความสำคัญอย่างมาก จึงฝาก ด.ช.ไชยบูลย์ เข้าเรียนโรงเรียนประจำตะละภัฎศึกษา แถวเสาชิงช้า ตั้งแต่ระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 1 ก่อนจะย้ายตามครอบครัวไปยังจังหวัดเพชรบุรีในปี พ.ศ. 2493 และเข้าเรียนต่อที่โรงเรียนอรุณประดิษฐ์ ระดับประถมศึกษาปีที่ 4 จากนั้นย้ายไปศึกษาที่โรงเรียนสารสิทธิพิทยาลัย อำเภอบ้านโป่ง จังหวัดราชบุรี จนจบมัธยมศึกษาปีที่ 3

เมื่ออายุ 13 ปี สามารถสอบเข้าเรียนต่อระดับมัธยมศึกษาปีที่ 4 ที่โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย กรุงเทพมหานคร ได้สำเร็จ ช่วงเวลานี้เองที่เริ่มสนใจศึกษาธรรมะอย่างจริงจัง เข้าร่วมฟังการบรรยายธรรมในหลายสถานที่ ทั้งลานอโศก วัดมหาธาตุ และเวทีปาฐกถาธรรมต่าง ๆ พร้อมกับเพื่อนร่วมกันตั้งชุมนุมยุวพุทธ เพื่อศึกษาหลักธรรมและค้นหาคำตอบต่อคำถามชีวิตว่า คนเราเกิดมาทำไม ตายแล้วจะไปไหน กรรมหรือบุญบาปมีจริงหรือไม่

ต่อมาได้พบหนังสือชื่อ ธรรมกาย ซึ่งเรียบเรียงตามแนวเทศนาของพระมงคลเทพมุนี สด จนฺทสโร หลวงปู่วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ มีข้อความว่า ถ้าจะเดินให้ถูกต้องร่องรอยของพระศาสนา ต้องปฏิบัติให้ได้ทั้งรู้ทั้งเห็น ทำให้เกิดความตั้งใจศึกษาปฏิบัติธรรมตามแนวทางดังกล่าว และมุ่งหวังจะเดินทางไปปฏิบัติธรรมที่วัดปากน้ำ

ในปี พ.ศ. 2506 ขณะมีอายุ 19 ปี สามารถสอบเข้าศึกษาที่มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ได้สำเร็จ และเริ่มติดตามศึกษาแนววิชาธรรมกายกับแม่อาจารย์ลูกจันทร์อย่างจริงจัง ก่อนตัดสินใจอุปสมบทเข้าสู่ร่มกาสาวพัสตร์เมื่อวันที่ 27 สิงหาคม พ.ศ. 2512 จากนั้นได้ทำหน้าที่สอนการปฏิบัติธรรมแก่สาธุชน ณ บ้านธรรมประสิทธิ์แทนคุณยายอาจารย์อย่างต่อเนื่อง

เมื่อมีผู้สนใจเข้าปฏิบัติธรรมเพิ่มจำนวนมากจนพื้นที่ไม่เพียงพอ กระทั่งวันที่ 23 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2513 ซึ่งตรงกับวันมาฆบูชา ได้เริ่มต้นก่อตั้งวัดพระธรรมกาย โดยมีทุนเริ่มต้นเพียง 3,200 บาท และที่นา 196 ไร่ที่ได้รับบริจาค นับเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของการเผยแผ่แนวปฏิบัติธรรมกายในเวลาต่อมา