วันที่ 16 มกราคม 2569 นพ.สมิทธิ์ อารยะสกุล แพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านผิวหนังและความงาม ให้ความรู้ด้านสุขภาพผ่านเพจเฟซบุ๊ก หมอโอ๊ค DoctorSixpack ในหัวข้อ ระวัง! ยาแก้แพ้ 4 ชนิด กินประจำเร่งสมองเสื่อม อัลไซเมอร์ มึนงง ลืมตัวตน โดยระบุว่า วันนี้เราจะมาคุยกันเรื่อง กลไกการทำลายสมอง ของยาแก้แพ้รุ่นเก่าครับ

ทำไมหมอถึงห้ามผู้สูงอายุทาน? ทำไมกินแล้วถึงง่วงซึมเหมือนโดนทุบหัว? ทำไมงานวิจัยระดับโลกถึงจัดให้ยาเหล่านี้อยู่ใน Beers Criteria (บัญชียาที่ผู้สูงอายุควรหลีกเลี่ยง) ความลับอยู่ที่คำว่า Anticholinergic Toxicity (พิษต่อระบบความจำ) และ Lipophilicity (ความชอบไขมัน) มาดูกันทีละตัวครับ

1. ไดเฟนไฮดรามีน Diphenhydramine - ยานอนหลับที่น่ากลัวที่สุด (ชื่อคุ้นหู: Benadryl หรือยาช่วยหลับ Sleep Aid ตามร้านยา)

กลไกการออกฤทธิ์ (Mechanism)

Lipophilic สูงมาก : ยาตัวนี้ชอบไขมันมาก จึงทะลุผ่าน Blood-Brain Barrier (รั้วกั้นสมอง) เข้าไปจับกับตัวรับในสมองได้รวดเร็วและรุนแรง

Muscarinic Blockade : มันไม่ได้บล็อกแค่ฮิสตามีน (แก้แพ้) แต่ไปปิดกั้นตัวรับ Muscarinic Acetylcholine (M1 Receptors) ในสมองส่วน Hippocampus (ส่วนความจำ) และ Cortex (ส่วนการรู้คิด)

ผลลัพธ์ : สารสื่อประสาท Acetylcholine ซึ่งจำเป็นต่อการ จดจำและเรียนรู้ ทำงานไม่ได้ สมองจึงเข้าสู่ภาวะ ปิดสวิตช์ (Sedation) ซึ่งไม่ใช่การหลับธรรมชาติ แต่เป็นการ หมดสติ

ปัญหาและงานวิจัย (Research Evidence)

เสี่ยงสมองเสื่อม 54% : งานวิจัยชิ้นเอก Gray et al. (JAMA Internal Medicine, 2019) ศึกษาคนกว่า 3,000 คน นาน 10 ปี พบว่าคนที่สะสมยามีฤทธิ์ Anticholinergic (โดยเฉพาะตัวนี้) มีความเสี่ยงสมองเสื่อมสูงขึ้น 54%

หลับแต่ไม่พัก : ยาตัวนี้ไปยับยั้ง REM Sleep (ช่วงฝันและจัดเรียงความจำ) ทำให้ตื่นมาสมองตื้อ ไม่สดชื่น และขี้ลืมในวันถัดไป

2. คลอร์เฟนิรามีน Chlorpheniramine - CPM - (เม็ดเหลืองในตำนนาน ยาแก้แพ้ที่ราคาถูกที่สุด และแจกฟรีบ่อยที่สุด)

กลไกการออกฤทธิ์ (Mechanism)

Non-selective Binding : เป็นยาที่ ไม่เลือกเป้าหมาย ครับ นอกจากจะจับตัวรับแก้แพ้ (H1) แล้ว ยังไปจับกับ Serotonin Receptors และ Alpha-adrenergic Receptors ในสมองด้วย

Half-life ยาวนาน : ในผู้สูงอายุ ยาตัวนี้มีค่าครึ่งชีวิต (Half-life) ยาวนานถึง 24-30 ชั่วโมง! แปลว่ากิน 1 เม็ดวันนี้ พรุ่งนี้ยายังค้างอยู่ในเลือดและสมอง กดประสาทต่อเนื่อง

ปัญหาและงานวิจัย (Research Evidence):

Delirium Risk: งานวิจัยจาก Journal of American Geriatrics Society ระบุว่า CPM เพิ่มความเสี่ยงภาวะ สับสนเฉียบพลัน (Delirium) ในผู้สูงอายุ

Anticholinergic Burden: ทำให้ปากแห้ง ตาแห้ง ปัสสาวะไม่ออก (เสี่ยงต่อมลูกหมากบวมในชายสูงวัย) และท้องผูกรุนแรง

3. ไดเมนไฮดริเนต (Dimenhydrinate) - (ยาแก้เมารถที่ทำร้ายสมอง ชื่อคุ้นหู Dramamine หรือยาแก้เวียนหัวเม็ดเหลือง)

กลไกการออกฤทธิ์ (Mechanism)

ความจริงที่น่าตกใจ : ยาตัวนี้แท้จริงแล้วคือ Diphenhydramine (55%) ผสมกับ 8-Chlorotheophylline (สารกระตุ้นคล้ายคาเฟอีน) เพื่อแก้ฤทธิ์ง่วง

Vestibular Suppression: ยาออกฤทธิ์กดการทำงานของระบบทรงตัวในหูชั้นในและก้านสมอง (Brainstem) ผ่านการบล็อก Acetylcholine อย่างรุนแรง

ปัญหาและงานวิจัย (Research Evidence)

Cognitive Impairment: การศึกษาใน Aviation, Space, and Environmental Medicine พบว่าแม้ยาจะผสมสารกระตุ้น แต่ก็ยังทำให้ Reaction Time (การตอบสนอง) ช้าลงอย่างมีนัยสำคัญ และทำให้ความจำระยะสั้น (Short-term memory) แย่ลง

อันตรายในผู้สูงวัย: ผู้สูงอายุที่ทานยาตัวนี้แก้เวียนหัวบ่อยๆ เสี่ยงต่อการ หกล้ม (Falls) สูงมาก เพราะสมองสั่งการกล้ามเนื้อช้าลง

4. ไฮดรอกซีซีน Hydroxyzine - (ยาแก้คันที่มันสมอง ชื่อคุ้นหู Atarax หรือยาเม็ดเล็กๆ สีขาว/ส้ม)

กลไกการออกฤทธิ์ (Mechanism)

Dirty Drug : ในทางเภสัชวิทยา เราเรียกยาตัวนี้ว่า ยาที่ไม่สะอาด เพราะมันจับมั่วไปหมด ทั้ง H1 (แก้แพ้), 5-HT2A (เซโรโทนิน - อารมณ์), D2 (โดปามีน), และ Alpha-1 (ความดัน)

Anxiolytic Effect: เนื่องจากมันกดระบบประสาทส่วนกลางรุนแรง จึงถูกใช้เป็น ยาคลายกังวล ในอดีต แต่นั่นแลกมาด้วยความง่วงซึมที่ยาวนาน (Hangover effect)

ยา 4 ตัวนี้ ผ่านเข้าสมองแน่นอน และ ทำลายระบบความจำแน่นอน ถ้าคุณยังหนุ่มสาว กินครั้งคราวอาจไม่เห็นผลทันตา แต่ สมอง เรามีก้อนเดียวครับ สารพิษพวกนี้สะสมได้

ทางออก

1. โยนทิ้ง (หรือเก็บไว้ใช้ยามจำเป็นสุดๆ เท่านั้น) อย่ากินพร่ำเพรื่อ

2. เปลี่ยนเป็นยารุ่นใหม่ Fexofenadine หรือ Bilastine ที่ไม่ผ่านเข้าสมอง

3. แก้ที่ต้นเหตุ ล้างจมูก, ลดฝุ่น, เสริมวิตามิน D3 และ Quercetin เพื่อลดภูมิแพ้ธรรมชาติ