เมื่อวันที่ 11 มกราคม 2569 มีรายงานข่าวเศร้าสะเทือนวงการแพทย์และสังคมไทย หลัง นายแพทย์บัญชา พงษ์พานิช กรรมการและเลขานุการมูลนิธิหอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ (สวนโมกข์กรุงเทพ) ได้โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊กส่วนตัวเมื่อเวลา 23.33 น. ของคืนวันที่ 10 มกราคม ที่ผ่านมา แจ้งว่า ศาสตราจารย์นายแพทย์ประเวศ วะสี ได้ถึงแก่อนิจกรรมอย่างสงบในวัย 93 ปี

ศ.นพ.ประเวศ วะสี หรือที่คนไทยรู้จักกันในนาม หมอประเวศ เกิดเมื่อวันที่ 5 สิงหาคม พ.ศ. 2475 บริเวณฝั่งลำน้ำแควน้อย ตำบลเกาะสำโรง อำเภอเมือง จังหวัดกาญจนบุรี เป็นบุตรคนที่ 4 ของนายคลาย และนางกิม วะสี เติบโตท่ามกลางวิถีชีวิตเรียบง่าย ก่อนก้าวขึ้นมาเป็นหนึ่งในบุคคลสำคัญด้านการแพทย์และสาธารณสุขของประเทศไทย

เส้นทางการศึกษาของหมอประเวศเริ่มจากโรงเรียนวัดเหนือ และโรงเรียนประชาบาลตำบลเกาะสำโรง ก่อนศึกษาต่อระดับมัธยมต้นที่โรงเรียนวิสุทธรังษี และสอบเข้าเรียนระดับมัธยมปลายที่โรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาในปี พ.ศ. 2490 จากนั้นในปี พ.ศ. 2492 สามารถสอบเข้าเรียนต่อในชั้นเตรียมแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ก่อนเข้าศึกษาต่อที่คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล และจบการศึกษาในปี พ.ศ. 2498 ด้วยปริญญาแพทยศาสตร์บัณฑิตเกียรตินิยม พร้อมคว้าเหรียญทองจากการเป็นผู้ได้คะแนนอันดับหนึ่งตลอดหลักสูตร

หลังจากนั้น หมอประเวศเดินหน้าต่อในสายวิชาการระดับโลก โดยในปี พ.ศ. 2503 สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาเอกจากคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยโคโลราโด เดนเวอร์ สหรัฐอเมริกา และในปีถัดมาได้ศึกษาต่อด้านมนุษยพันธุศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยลอนดอน สหราชอาณาจักร

เมื่อกลับประเทศไทย ท่านได้รับการแต่งตั้งเป็นอาจารย์ที่คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล สอนทั้งนักศึกษาแพทย์และแพทย์ประจำบ้าน โดยไต่เต้าจากอาจารย์โท อาจารย์เอก จนอาจารย์ชั้นพิเศษ ก่อนจะได้รับตำแหน่งศาสตราจารย์ในปี พ.ศ. 2519

ในด้านงานวิจัย ศ.นพ.ประเวศ เป็นผู้บุกเบิกงานศึกษาด้านพันธุศาสตร์ของโรคทาลัสซีเมีย โดยได้รับทุนวิจัยจากกระทรวงสาธารณสุข รวมถึงองค์กรทางการแพทย์จากต่างประเทศ ทำให้สามารถค้นพบกลไกของความผิดปกติของเม็ดเลือดแดงจากพันธุกรรม และแนวทางการป้องกันรักษาโรคโลหิตจางทาลัสซีเมียได้อย่างมีนัยสำคัญ ผลงานของท่านได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ และถูกเชิญไปบรรยายในมหาวิทยาลัยและสถาบันวิจัยทั่วโลก

ตลอดชีวิตทางวิชาการ หมอประเวศมีบทความทางวิทยาศาสตร์ตีพิมพ์ในวารสารต่างประเทศมากกว่า 150 เรื่อง พร้อมเขียนตำราโลหิตวิทยาและคู่มือทางการแพทย์หลายเล่ม อีกทั้งยังได้รับทุนวิจัยจากสถาบันสุขภาพแห่งชาติของสหรัฐอเมริกา

นอกจากบทบาทนักวิชาการระดับโลกแล้ว ศ.นพ.ประเวศ ยังเป็นผู้มีบทบาทสำคัญในการปฏิรูประบบสาธารณสุขไทย เป็นผู้ผลักดันแพทย์ชนบท และเป็นผู้ริเริ่มจัดตั้งองค์กรอิสระด้านสุขภาพจำนวนมาก อาทิ สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.), สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.), สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.), สถาบันรับรองคุณภาพสถานพยาบาล (สรพ.), สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ (สพฉ.) และสำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.)

นอกจากนี้ยังดำรงตำแหน่งราชบัณฑิตกิตติมศักดิ์ เป็นกรรมการสภามหาวิทยาลัยมหิดล มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ รวมถึงได้รับการยกย่องเป็น ราษฎรอาวุโส จากบทบาทการทำงานเพื่อสังคมอย่างต่อเนื่อง

การจากไปของ ศ.นพ.ประเวศ วะสี ในวัย 93 ปี จึงไม่เพียงเป็นการสูญเสียบุคลากรทางการแพทย์ระดับตำนาน หากยังหมายถึงการจากไปของนักคิด นักปฏิรูป และผู้วางรากฐานระบบสุขภาพไทยที่ทรงอิทธิพลที่สุดคนหนึ่งในประวัติศาสตร์ประเทศ